Figury szachowe: nazwy, ruchy i wartości

Komplet szachowy liczy 32 figury, ale tylko sześć różnych rodzajów. Znajomość ich nazw, sposobu poruszania się i wartości to punkt wyjścia każdej partii. To także pierwsza rzecz, jaką tłumaczy się dziecku przy szachownicy. Oto pełny portret figur szachowych, od ich pochodzenia po wartość na planszy.

Ile jest figur w szachach?

Każdy gracz dysponuje 16 figurami, czyli łącznie jest ich 32. Dzielimy je na trzy grupy:

• król, jedyny i niezastąpiony;
• figury: hetman (jeden), wieże (dwie), gońce (dwa) i skoczkowie (dwóch). Wyróżniamy figury ciężkie (hetman i wieże) oraz lekkie (gońce i skoczkowie);
• pionki, w liczbie ośmiu.

Niektóre zestawy mają dodatkowego hetmana w każdym kolorze, bardzo przydatnego przy promocji: tak jest w naszych modelach z podwójnymi hetmanami, takich jak Le Régence nr 5 z 34 figurami.

Tabela figur szachowych

Figura	Liczba	Ruch	Orientacyjna wartość
Król	1	O jedno pole w dowolnym kierunku	Bezcenny
Hetman	1	O dowolną liczbę pól, w linii prostej lub po przekątnej	9
Wieża	2	W linii prostej, poziomo lub pionowo	5
Goniec	2	Po przekątnej, zawsze po polach tego samego koloru	3
Skoczek	2	Po literze „L”: dwa pola w jednym kierunku, a potem jedno w bok; przeskakuje nad innymi figurami	3
Pionek	8	Jedno pole do przodu (dwa z pola początkowego); bije po przekątnej	1

Żadna figura, poza skoczkiem, nie może przejść przez zajęte pole. Figurę przeciwnika zbija się, stając na jej polu.

Każda figura w szczegółach

Król

To najważniejsza figura: cała gra polega na tym, by dać mu szach i mata. Porusza się tylko o jedno pole, ale raz w partii może wykonać roszadę z wieżą, aby się schronić. Ostrożny na początku partii, w końcówce staje się figurą aktywną.

Hetman

Najpotężniejsza z figur łączy ruchy wieży i gońca. Nie zawsze jednak była tak silna: w dawnych wersjach gry poruszała się tylko o jedno pole po przekątnej. Dopiero pod koniec XV wieku w Europie hetman i goniec zyskują swobodę ruchu: gra staje się wtedy szybsza i bardziej taktyczna.

Wieża

Włada otwartymi kolumnami i liniami. Dwie połączone wieże w końcówce to groźna siła. Jej nazwa pochodzi od perskiego rokh, które pierwotnie oznaczało rydwan.

Goniec

Sunie po przekątnych i przez całą partię pozostaje na polach tego samego koloru: każda strona ma więc gońca jasnopolowego i ciemnopolowego. Jego francuska nazwa miałaby pochodzić od arabskiego al-fil, „słoń”, czyli figury, którą zastępuje w shatrandżu.

Skoczek

Jedyna figura zdolna przeskakiwać nad innymi, jest królem widełek, czyli jednoczesnego ataku na dwa cele. Jest szczególnie skuteczny na środku szachownicy, a znacznie mniej w rogu.

Pionek

Z pozoru skromny, nadaje strukturę całej partii. Idzie prosto, bije po przekątnej i nigdy się nie cofa. Ma dwie szczególne reguły: bicie w przelocie i promocję, która zamienia go w hetmana, wieżę, gońca lub skoczka, gdy dotrze do ostatniego rzędu. Philidor, wielki szachista XVIII wieku, pisał: „pionki są duszą szachów”.

Do czego służą wartości figur?

Wartości (1, 3, 3, 5, 9) to punkty odniesienia do oceny wymiany: oddanie gońca (3) za wieżę (5) jest zazwyczaj dobrym interesem. Pozostają jednak orientacyjne: dobrze ustawiona figura bywa warta więcej niż jej liczba, a pionek bliski promocji może rozstrzygnąć partię. Król nie ma wartości liczbowej, ponieważ jego utrata oznacza koniec partii.

Skąd pochodzą figury szachowe?

Szachy wywodzą się z czaturangi, gry znanej w Indiach około VI wieku. Jej cztery „człony” armii, piechota, jazda, słonie i rydwany, stały się naszymi pionkami, skoczkami, gońcami i wieżami. Gra trafiła następnie do Persji, potem do świata arabskiego pod nazwą shatrandż, by około roku tysięcznego dotrzeć do Europy. Wyrażenie „szach i mat” pochodzi zresztą od perskiego shah mat, „król jest bezbronny”.

Styl Staunton, wzorzec od 1849 roku

Przez długi czas każdy region miał własne kształty figur, co utrudniało partie między graczami z różnych krajów. W roku 1849 za standard przyjął się wzór zaprojektowany przez Nathaniela Cooke’a i poparty przez angielskiego mistrza Howarda Stauntona, od którego wziął nazwę. Jego figury rozpoznaje się od pierwszego spojrzenia: krzyż króla, korona hetmana, rozcięta mitra gońca, głowa konia skoczka, blanki wieży.

Styl Staunton jest dziś nadal stylem większości szachownic turniejowych. Znajdziemy go nawet w naszych małych grach podróżnych, takich jak Le Petit Nomade bleu z figurami z grabu w stylu Staunton. Do gry w klubie format turniejowy, taki jak Le Régence nr 4 z obciążonymi figurami i królem o wysokości 80 mm, zapewnia stabilność oczekiwaną w rozgrywkach.

Aby bez wahania rozpoznawać figury, nic nie dorówna grze o klasycznym kształcie; niektórzy wolą jednak swobodniejsze sylwetki, jak te z Le Tatras, rzeźbione w lipie.

Najczęstsze pytania